به گزارش مدار شرقی، علویان بهعنوان یکی از بزرگترین اقلیتهای مذهبی در ترکیه، ترکیبی منحصر به فرد از آموزههای اسلام شیعه، تصوف، و فرهنگ ترکی-ایرانی را نمایندگی میکنند. با وجود اختلافات اساسی در عقاید و آیینها نسبت به اکثریت سنی، این جامعه در طول تاریخ با سرکوب و تبعیضهای متعددی روبهرو بوده است. باورهای علوی که تأکید زیادی بر عرفان، عشق، عدالت، و وحدت انسانی دارند، در قالب مناسکی چون جمخانه و سماح تجلی مییابد.
نوشتار زیر با بررسی ریشههای تاریخی علویان، از خاستگاههای قزلباش و بکتاشی تا چالشهای معاصر، به تحلیل تحولات هویتی و اجتماعی آنها میپردازد. همچنین، نقش علویان در پویاییهای سیاسی، فرهنگی، و مذهبی ترکیه و تنشهای میان قومیت و مذهب در میان علویان کرد تحلیل میشود. در پایان، تأثیرات شهرنشینی و تغییرات اجتماعی بر هویت علوی و تلاشهای این جامعه برای احیای فرهنگی و حقوقی مورد بحث قرار میگیرد.
علویان یکی از بزرگترین اقلیتهای مذهبی و فرهنگی در ترکیه به شمار میروند که با وجود تاریخچهای پرفراز و نشیب، نقش مهمی در تنوع مذهبی و اجتماعی این کشور ایفا میکنند. این گروه مذهبی، که بهطور سنتی ترکیبی از آموزههای اسلام شیعه، تصوف، و عناصر فرهنگی ترکی-ایرانی را در خود جای داده است، از نظر اعتقادات، آیینها و مناسک تفاوتهای قابل توجهی با اکثریت مسلمانان سنی دارد. علویان به عشق و احترام عمیق به امام علی (ع) و اهل بیت (ع) شهرت دارند و باورهای آنها شامل جنبههای عرفانی و معنوی است که بر وحدت انسانیت، عشق، و عدالت تأکید دارد.
علویان در طول تاریخ خود با چالشهای بسیاری مواجه بودهاند، از سرکوب مذهبی در دوران امپراتوری عثمانی گرفته تا تبعیض ساختاری در دوران معاصر.
این وضعیت سبب شد تا آنها اغلب در مناطق دورافتاده زندگی کنند و هویت خود را در برابر فشارهای اجتماعی و سیاسی حفظ نمایند. با این حال، در دهههای اخیر، این جامعه تلاش کرده است تا جایگاه خود را در جامعه ترکیه تقویت کند و حقوق مذهبی و فرهنگی خود را به رسمیت بشناساند.
با وجود این، علویان همچنان با مسائلی مانند عدم رسمیت اماکن مذهبیشان، تبعیض در سیستم آموزشی، و نادیده گرفتهشدن در سیاستهای دولتی روبهرو هستند. این مقاله به بررسی تاریخچه، باورها، آیینها، و وضعیت کنونی علویان در ترکیه میپردازد و تلاش میکند تا با تکیه بر منابع معتبر، تصویر جامعی از این جامعه مهم ارائه دهد. همچنین، تأثیرات فرهنگی، مذهبی و سیاسی علویان بر جامعه ترکیه و چالشهای پیش روی آنها بررسی خواهد شد.
علویان ترکیه، با تاریخ طولانی و پرچالش، یکی از گروههای مذهبی و فرهنگی مهم در این کشور هستند که از نظر دینی و اجتماعی تأثیرات گستردهای در تاریخ ترکیه گذاشتهاند. آموزههای آنان که برگرفته از تعالیم اهل بیت (ع) و اصول عرفانی خاص خود است، بر درک باطنی از قرآن و دین تأکید دارند.
در حالی که در دوره عثمانی علویان به دلیل مخالفت با مذهب رسمی سنی حنفی تحت سرکوب قرار گرفتند، آنها با مقاومتهای زیادی در برابر فشارهای اجتماعی و مذهبی روبهرو شدند و هویت فرهنگی و مذهبی خود را حفظ کردند. در دوره جمهوری ترکیه، علویان فرصتهایی برای بیان آموزههای خود در چارچوب سیاستهای سکولار یافتند، اما همچنان با چالشهای مختلفی نظیر عدم به رسمیت شناخته شدن جمعخانهها و محدودیتهای اجتماعی مواجه بودهاند.
مراسم مذهبی علویان بهویژه بر تمرکز بر عبادات فردی و جمعی با جنبههای عرفانی تأکید دارد. آنها برخلاف مسلمانان سنی، مراسم خود را در جمعخانهها برگزار میکنند و موسیقی و رقص عرفانی (سماح) بخش جداییناپذیری از این مناسک است. در این مراسمها، زنان نیز نقش فعالی دارند و در کنار مردان در عبادات شرکت میکنند. این ویژگیها موجب تمایز علویان از سایر گروههای مسلمان در ترکیه شده است.
علویان ترکیه در کنار مبارزه برای حفظ هویت دینی خود، با چالشهای دیگری نیز روبهرو هستند که شامل تبعیض مذهبی، مشکلات در نظام آموزشی و به رسمیت شناخته نشدن جمعخانهها میشود. بهرغم این چالشها، علویان از طریق سازمانهای مدنی و اجتماعی برای تامین حقوق مذهبی و فرهنگی خود تلاش میکنند و در برخی موارد نیز پیشرفتهایی بهدست آوردهاند.
در سطح دیاسپورا، علویان ترکیه در کشورهای مختلف، بهویژه در اروپا، با چالشهایی مشابه روبهرو هستند. بسیاری از علویان به دلیل شرایط اجتماعی و سیاسی در ترکیه و همچنین بحرانهای مختلف، به کشورهای اروپایی مهاجرت کردهاند. در این جوامع، آنها با مشکلاتی نظیر بحران هویتی و تبعیض مذهبی مواجهاند.
علویان دیاسپورا در تلاشاند تا هویت مذهبی و فرهنگی خود را در جوامع جدید حفظ کنند و در این راستا، بسیاری از آنان به تأسیس انجمنها و جمعخانهها پرداختهاند که نه تنها برای برگزاری مراسم مذهبی بلکه برای تقویت فرهنگ علوی و معرفی آموزههای خود به نسلهای جدید به کار میروند. در برخی از کشورهای میزبان، علویان با مشکلاتی در زمینه به رسمیت شناخته شدن مراسمهای مذهبی و حقوق فرهنگی خود روبهرو هستند.
با این حال، علویان ترکیه و دیاسپورا بهویژه در جوامع اروپایی، از توانمندیهای بالایی در ادغام اجتماعی برخوردارند. بهدلیل نگرشهای سکولار و عرفانی خود، علویان معمولاً بهراحتی در جوامع سکولار یا نیمهسکولار ادغام میشوند و در مقایسه با سایر اقلیتهای مسلمان، بیشتر در فرآیند ادغام موفق بودهاند. این ویژگیهای فرهنگی و اجتماعی، آنها را به گروهی خاص در جوامع جدید تبدیل کرده و به آنان امکان میدهد تا با حفظ هویت فرهنگی و مذهبی خود، در دنیای مدرن زندگی کنند.
در مجموع، علویان ترکیه و دیاسپورا همچنان با چالشهایی روبهرو هستند که در هر دو سطح ملی و بینالمللی بهویژه در زمینه به رسمیت شناخته شدن حقوق مذهبی، فرهنگی و اجتماعی خود، تأثیرگذار بودهاند. با این وجود، تلاشهای مستمر آنها در زمینههای مختلف، اعم از سازمانهای مدنی، فرهنگی و مذهبی، نشان میدهد که علویان همچنان در مسیر حفظ هویت دینی و فرهنگی خود و دستیابی به حقوق برابر در جامعه ترکیه و جوامع میزبان هستند. این روند میتواند در آینده به بهبود وضعیت آنان و تغییرات مثبت در زمینه حقوق مذهبی و فرهنگی منجر شود.
گلناز سعیدی، عضو هیئت علمی دانشگاه
منبع: مرکز بین المللی مطالعات صلح