قاسم محبعلی
اینکه دموکراتها در خاورمیانه به دنبال مقابله و ریشه کن کردن افراطی گری در منطقه هستند، می تواند یکی از دلایل نزدیکی قطر و عربستان باشد.
منشا افراطی گری از سالهای دور در عربستان و قطر بوجود آمد. قطر از جریان اخوان المسلمین حمایت میکرد و عربستان از جریان سلفی. به نظر می رسد که بعد از انتخابات ریاست جمهوری آمریکا تمامی کشورهای خاورمیانه نگرانند که فشارهای سابق دموکراتها در این منطقه برگردد؛ پس میخواهند دور هم جمع شوند و تنها نباشند تا در مجامعی مثل شورای همکاری خلیج فارس، متحدتر باشند.
قطر و عربستان احساس میکنند که با رفتن دونالد ترامپ شرایط خاورمیانه تغییر میکند به همین علت این روزها در حال تطبیق شرایط خود با شرایط جدید هستند. در زمان دونالد ترامپ عربستان مجبور بود که روابط تنشزایی با قطر داشته باشد تا در جهت کم شدن روابط قطر با اخوان المسلمین گام بردارد. به این علت عربستان نه تنها با قطر بلکه با یمن، ترکیه و لبنان هم مشکلاتی داشت.
در واقع منافع امنیتی و سیاست خارجی کشورهای نامبرده با آمریکا گره خورده است. دونالد ترامپ حمایت بیشتری از عربستان نسبت به دموکراتها داشته است. دموکراتها در منطقه خواستار رعایت قواعد حقوق بشری هستند. کشورهای مثل بحرین و عربستان ساختار دموکراتیک ندارند و به این علت با دموکراتها چندان جور در نمیآیند.
عربستان و قطر نگران هستند که ایران و آمریکا بر سر مسئله توافق هستهای به یکدیگر نزدیک شوند و برجام احیا شود. نگرانی از احیای برجام در همه کشورهای جنوب خلیج فارس وجود دارد هر چند که این نگرانی در اسرائیل موج میزند.
نگاهی به تاریخ روابط ایران و قطر نشان می دهد که دو کشور بعد از انقلاب اسلامی ایران فراز و نشیبهای زیادی داشتهاند. این فراز و نشیبها در ماجرای سوریه بسیار به چشم میخورد چرا که قطر تا زمانی که با عربستان به مشکلات اساسی برخورد از مخالفان بشاراسد حمایت میکرد. در واقع قطر بعد از بحران دیپلماتیک که با عربستان برایش بوجود آمد سعی کرد رابطهاش با ایران را بهبود ببخشد تا به نوعی محاصره عربستان، بحرین و امارات را بشکند.
ایران و عربستان هم عملا رابطه خاصی نداشتند. روابط ما و عربستان صرفا تجاری بوده و رابطه سیاسی خاصی با این کشور نداشتهایم. به خصوص بعد از ماجرای جزیره ابوموسی تنش بین ایران و عربستان اوج گرفت، ایران و عربستان رابطه خوبی نداشتند.
در وضعیت جدید به نظر میرسد که نیاز قطر به حمایت ایران کاهش پیدا کرده و احتمالا سعی خواهد کرد که روابط خوبی با هر دو کشور داشته باشد. در چنین شرایطی عدم توافق ایران و آمریکا به ضرر ما تمام میشود چرا که مهمترین پایگاه فرماندهی مرکزی آمریکا در قطر است و اگر روابط ایران و آمریکا تیره و تار شود، همه فرماندهیها در پایگاههای کشوری صورت خواهد گرفت که تمایل چندانی به رابطه با ایران ندارد.
بحرین احساس میکند که ایران برای او مهم ترین تهدید است؛ از سویی دیگر امارت با ایران اختلاف ارضی دارد و احساس تهدید میکند و در واقع به غیر از عمان، همه کشورهای جنوبی نگران هستند. قطر وقتی احساس کند که روابط ایران و آمریکا تیره و تار شده و آمریکا میتواند با اعمال فشار بر ایران از ما امتیاز بگیرد، به جرگه کشورهایی میرود که احساس نگرانی کرده و با ایران رابطه چندانی برقرار نخواهد کرد.
کشورهای منطقه فکر میکردند که ترامپ در ایران به سمت تغییر رژیم یا جنگ میروند اما در دولت جو بایدن این احتمال وجود دارد که راهبرد ایران و آمریکا حل و فصل دیپلماتیک مسائل باشد؛ پس کشورهای منطقه نیاز دارند تا جمع شوند و برای آینده برنامه ریزیهای بیشتری داشته باشند.
مدیر ارشد وزارت خارجه در دولت اصلاحات