- مدار شرقی | نگاهی تحلیلی به تحولات خاورمیانه - https://madaresharghi.ir -

نگاهی به تاریخ و حکومت قطر

قطَر کشوری در جنوب غربی قارهٔ آسیا و در شرق شبه‌جزیره عربستان، در خاورمیانه و در بخش جنوبی خلیج فارس واقع شده‌است.
قطر
به گزارش مدار شرقی [1]، قَطَر خود شبه‌جزیره‌ای کوچک‌تر واقع در شبه جزیرهٔ عربستان است که خلیج فارس آن را از غرب و شمال و شرق در بر گرفته‌است. پایتخت آن، دوحه است. قطر مرز مشترک زمینی با عربستان سعودی، و مرز دریایی با کشورهای بحرین و امارات متحده عربی دارد.
زبان رسمی این کشور عربی، دین رسمی آن اسلام، واحد پول آن ریال و مساحت آن ۴۹۳، ۱۱ کیلومتر مربع است.
جمعیت قطر ۱٬۸۵۳٬۵۶۳ نفر است. کمتر از یک‌سوم جمعیت قطر را قطری‌های اصیل تشکیل می‌دهند.تاریخ
از سال ۱۸۷۱ تا ۱۹۱۳ قطر در تصرّف ترک‌های عثمانی بود. پیش از آن به نوشته دانشنامه بریتانیکا «قطر برای سال‌های طولانی تحت حاکمیت حکومت ایران بوده و هر سال سه هزار روپیه برای حق ماهیگیری و صید مروارید، مالیات پرداخت می‌کرده‌است». در ۲۹ ژوئیه ۱۹۱۳ قراردادی بین دولت بریتانیا و دولت عثمانی به امضاء رسید که به موجب یکی از بندهای آن دولت عثمانی از حاکمیت بر قطر صرف نظر کرد. با خروج نیروهای عثمانی دولت بریتانیا حکومت «شیخ عبدالله بن جامع» حاکم قطر را به رسمیت شناخت و در سال ۱۹۱۶ قراردادی همچون دیگر قراردادهای خود با شیوخ امارات خلیج پارس با این شیخ به امضاء رساند. از این تاریخ، قطر تا زمان استقلال در سال ۱۹۷۱، تحت‌الحمایهٔ انگلستان گردید. در ۱۹۳۵ طایفه‌ای از اعراب بنی یاس مقیم ابوظبی به علت نارضایی از «شیخ خلیفه شخبوط» حاکم ابوظبی به جنوب کوچیده و در منتهی‌الیه کرانه باختری ابوظبی یعنی خورالعدید اقامت گزیدند. این مسأله سرآغاز اختلاف جدی میان ابوظبی و قطر شد.

قطر یکی از چندین امیرنشین نوبنیاد واقع در شبه‌جزیره عربستان است. منطقه قطر از دیرباز بخشی از منطقه تحت فرمان رویدر بوده‌است. (بویژه در زمان ساسانیان). در بسیاری از دوره‌های باستانی همه کرانه جنوبی خلیج فارس بخشی از رویدر بوده و توسط ساتراپ‌های رویدری اداره می‌شد. در تاریخ معاصر قطر توسط ترکان عثمانی، انگلیسی‌ها و بحرین اداره شده و در ۳ سپتامبر ۱۹۷۱ به استقلال رسید. در آن دوره بسیاری از امیرنشین‌های منطقه جذب عربستان سعودی یا امارات متحده عربی شدند ولی قطر از این روند جدا ماند.

اختلاف‌های مرزی
پیشینه اختلاف‌های مرزی و سرزمینی عربستان سعودی با قطر به میانه‌های سده نوزدهم باز می ‏گردد. اختلافات مرزی و سرزمینی عربستان سعودی و قطر شامل‏ باریکه‌ای از زمین‌های جنوبی قطر می‏شود. عربستان سعودی مدعی مالکیت ۲۳ مایل از سواحل جنوب شرقی قطر است‏ و دو کشور در مورد مرزهای جنوب غربی و سلوا نیز با یکدیگر اختلافات ارضی دارند. بنابراین، اختلافات مرزی و سرزمینی میان دو کشور از خلیج «سلوا» واقع در جنوب باختری قطر آغاز و تا «خورالعدید» واقع در جنوب خاوری قطر امتداد می‏یابد. نسبت به اراضی جنوب شرقی قطر، ابوظبی نیز ادعاهایی دارد.

در سپتامبر ۱۹۹۲ نیروهای نظامی عربستان سعودی به قطر تجاوز کردند و بخش‏هایی از خاک این کشور را به تصرف درآوردند. به دنبال آن، قطر اجرای‏ قرارداد مرزی ۱۹۶۵ با عربستان سعودی را به حال تعلیق در آورد و به عنوان‏ اعتراض از شرکت در نشست‌های شورای همکاری خلیج فارس خودداری کرد. پس از ۳ ماه کشمکش، سرانجام با میانجی‌گری مصر، دو کشور موافقتنامه‌ای‏ برای حل و فصل اختلافات مرزی‏شان منعقد کردند.

اقتصاد
منبع در آمد ارزی کشور، صادرات نفت و گاز می‌باشد. قطر سومین کشور دارنده ذخایر گاز پس از روسیه و ایران است.اقتصاد قطر یک اقتصاد کاملا وابسته به نفت محسوب می‌شود اگر چه این کشور درآمدهای دیگر نظیر گردشگری دارد. و ذخیرهٔ گازی‌اش، برای ۲۰۰ سال آینده کافی تخمین زده شده‌است. قطر به علت پیش دستی در بهره برداری از منطقه گازی پارس جنوبی، توانسته‌است بیش از ایران از این میدان گازی مشترک، گاز طبیعی استخراج کند و به رشد سریع اقتصادی دست یابد. در حالی که این کشور رشد نزدیک به ۲۰% را تجربه می‌کند. همچنین برگزاری جام جهانی ۲۰۲۲ فرصتی طلایی برای اقتصاد این کشور خواهد بود. قطر عضو سازمان کشورهای صادر کننده نفت، اوپک [2] است.

جغرافیا
شبه جزیره قطر از شمال شرق عربستان به داخل خلیج فارس گسترده شده‌است. خاک این کشور، مسطح بوده، و از یک صحرای خشک تشکیل گردیده‌است. شهرهای قطر عبارت‌اند از وکره، خور، دخان، زباره، شمال، مسیعید، رأس لفان. شهر جدیدی به نام لوسیل و شهرکی جزیره‌ای به نام مروارید قطر نیز در این کشور در دست ساخت است.

<img class=”i-amphtml-blurry-placeholder” src=”data:;base64,
نگاره ماهواره ای قطر

آب و هوا
آب و هوای قطر آب و هوایی کویری است در این کشور زمستان هوایی خنک دارد. در زمستان در اثر تودهٔ هوایی سودانی باران‌های سیل آسایی در این کشور می‌بارد که خسارت به بار می‌آورد. ولی تابستان هوایی شرجی و گرم دارد.جاذبه‌های گردشگری
ورزش‌های آبی در قطر طرفدار دارد. شهر الخبر دارای موزه‌های گوناگون است که در ۵۰ کیلومتری شمال دوحه ۵۰ است.مسجدهای قدیمی شهر الواکرا در ۲۰ کیلومتری جنوب دوحه قرار دارند. در ام سلال محمد واقع در ۱۵ کیلومتری شمال دوحه یک مسجد و دژ قدیمی قرار دارد. این کشور طی برگزاری جلسه کمیته اجرایی فیفا در تاریخ ۲ دسامبر ۲۰۱۰ به عنوان اولین کشور در منطقه خاورمیانه به میزبانی جام جهانی فوتبال سال ۲۰۲۲ انتخاب شد.

موقعیت سیاسی:
نظام حکومتی قطر امیرنشین بوده و خاندان آل ثانی که اصالتاً از قبیله بنی تمیم نجد عربستان هستند از قرن نوزدهم در این سرزمین حاکمیت دارند. از سال ۲۰۰۷ بنا به دستور امیر کنونی قطر ۱۸ دسامبر ۱۸۷۸ روز به حکومت رسیدن شیخ جاسم بن محمد بن ثانی موسس دولت قطر جدید بعنوان «روز ملی قطر» تعیین شد. قطر سالها تحت الحمایه انگلیس بود و شیخ احمد بن علی آل ثانی بر آن حکومت می کرد تا اینکه در ۳ سپتامبر ۱۹۷۱ استقلال یافت. در تاریخ ۲۲ فوریه ۱۹۷۲م (۳/۱۲/۱۳۵۰) شیخ احمد توسط پسر عمویش شیخ خلیفه بن حمد از قدرت برکنار شد و حکومت وی نیز تا   ۲۷ ژوئن ۱۹۹۵ ادامه داشت، تا اینکه شیخ حمد بن خلیفه آل ثانی ( امیر فعلی قطر) به قدرت رسید. یک سال بعد فرزندش شیخ جاسم و بعد از استعفای وی برادرش شیخ تیم در تاریخ ۱۴ مرداد ۱۳۸۲ از سوی امیر بعنوان ولیعهد انتخاب گردید.

اولین تشکیلات جدید حکومتی در قطر در دهه ۵۰ میلادی با نقش عمده انگلیس در این شیخ نشین ایجاد شد و به مرور زمان تبدیل به نهادهای امروزی گردید. این تشکیلات تا سال ۱۹۷۰ تحت عنوان اداره عمل می کرد و مستقیماً به امیر این کشور گزارش می دادند.

این کشور از سال ۱۹۷۲ میلادی دارای قانون اساسی موقـت بوده است که بـر اساس آن امیر دارای صلاحیت و اختیارات وسیعی است و فرامین حکومتـی را صادر می کند. در ژوئن سال ۱۹۹۹ میلادی امیر قطر با تشکیل یک کمیته ۳۲ نفره و تعیین ضرب الاجل سه ساله کمیته مذکور را مامور تدوین قانون اساسی دائم این کشور کرد تا زمینه برگزاری اولین انتخابات مجلس شورای (ملی) قطر را فراهم آورند که تاکنون برگزار نشده است.
بر اساس قانون اساسی قطر این کشور یک حکومت و کشور مستقل عربی است و اسلام مذهب رسمی و شریعت (قوانین اسلامی) منبع اصلی قانون گذاری در آن می باشد. تشکیلات حکومتی در قطر شامل سه قوه مجریه ، قضائیه و مقننه است.

قوه مجریه :

قوه مجریه یا هیئت وزراء که ریاست آن بر عهده امیر می باشد و توسط نخست وزیر اداره می شود و عالی ترین رکن اجرایی کشور است و نظارت و هماهنگی میان وزرا و ارگانهای دولتی را بر عهده دارد. امیر قطر دستور العملهای دولت را صادر کرده و مصوبات هیات وزیران را امضاء می کند.

قوه مقننه :
بر اساس اصل هفتاد و ششم و هفتاد و هفتم قانون اساسی مجلس شورا عهده دار قوه مقننه است.

مجلس مشورتی قطر بودجه عمومی دولت را تصویب می کند و بر قوه مجریه نظارت می کند. مجلس شورا متشکل از چهل و پنج عضو می باشد که تعداد سی تن از آنان از طریق انتخابات و رای گیری عمومی و بطور مستقیم و با رای مخفی انتخاب می شوند و سایر پانزده نفر دیگر را امیر از میان وزرا و سایر افراد منصوب می کند. سی و هفتمین دوره مجلس شورا در تاریخ ۱۵/۸/۱۳۸۷ آغاز بکار کرد.
قوه مقننه در واقع شورایی مشورتی است که تعیین خط مشی عمومی کشور در زمینه های گوناگون، بررسی لوایح پیشنهادی از سوی هیات وزرا قبل از تصویب امیر و بررسی لوایج بودجه از مهمترین وظایف آن است. شورای مشورتی دارای کمیته های امور حقوقی و قانون گذاری ، مالی و اقتصادی ، خدمات عمومی و برق و تلفن، امور داخلی و خارجی و امور فرهنگی و اطلاعاتی است و نقش اطلاع رسانی به امیر به شیوه ای نظام مند از دیدگاههای شیوخ برجسته و خاندانهای مهم و متنفد را دارد. این شورا به همراه شوراهای شهرداری برحسب ظاهر در نهاد دموکراتیک جهت عدم تمرکز قدرت هستند، اما با توجه به اختیارات وسیع امیر، درعمل قدرت قانون گذاری ندارند .

قوه قضائیه :

بر اساس بندهای یکصدو بیست و نهم تا یکصدو چهلم قانون اساسی قطر ، حاکمیت قانون ، اساس حکومت در دولت قطر می باشد. شرافت قضات و نزاهت و عدالت آنان ضمانتی برای حقوق و آزادیها است. قوه قضائیه مستقل می باشد و دادگاهها با انواع ودرجات مختلف، عهده دار مسئولیت آن می باشند. قوه قضائیه احکام خود را طبق قانون صادر می کند و قضات مستقل می باشند و هیچ قدرت دیگری بجز قانون برآنان حاکم نیست و هیچ ارگانی نمی تواند در مسایل و یا روند دادرسی و عدالت مداخله نماید.
قانون، دادگاهها را با توجه به تنوع ودرجات و نیز صلاحیت واختیارات آنها تنظیم می کند. دادگاههای نظامی بجز موارد برقراری حکومت نظامی، تنها به آن دسته از جرایم نظامی که افراد نیروهای مسلح و انتظامی مرتکب می شوند، در حدود و چارچوبی که قانون آنرا تعیین می نماید ، منحصر می گردد.
جلسات دادگاهها علنی می باشد , مگر اینکه دادگاه بخاطر مراعات نظم عمومی و یا عفت عمومی جامعه تصمیم بگیرد جلسات را بصورت غیر علنی برگزار نماید. در هرصورت قرائت حکم در جلسه علنی خواهد بود. قضات را نمی توان از کار خود عزل نمود , مگر در حالتهائی که قانون مشخص خواهد کرد. قانون همچنین احکام مربوط به قضات و تأدیب آنان را تنظیم می نماید.عفو و بخشش حق مسلم و تضمین شده همه مردم است. قانون اقدامات وچگونگی استفاده از این حق را تعیین می کند.
دادستان عمومی دعواهای عمومی را به نیابت از جامعه بر عهده دارد و ناظر بر  امور ضابطین قضائی است و در اجرای قوانین جنائی کوتاهی نخواهد کرد . قانون سازمان مزبور و شرح وظایف آن را تنظیم می کند و شرایط و ضمانتهای مربوط به کسانی که عهده دار وظایف آن می باشند، مشخص می نماید.

قضات دارای یک شورای عالی می باشند که عهده دار حسن جریان اعمال دادگاهها ونهادهای تابعه و همکار آن می باشد . قانون چگونگی تشکیل شورای عالی،اختیارات وصلاحیتهای آنرا مشخص می کند. قانون ارگان ذیربط درحل و فصل منازعات اداری را تعیین و اساسنامه و چگونگی اعمال آنرا مشخص می نماید. چگونگی رسیدگی به اختلافات ناشی از اختصاص دادگاهها در منازعاتی که از صدور احکام نشأت می گیرد، قانون تعیین می نماید و قانون ارگان قضائی ذیربط در حل وفصل اختلافات ناشی از مطابقت قوانین ولوایح با قانون اساسی و نیز اختیارات آنها و چگونگی رفع تظلمات و اقدامات متعاقب آنرا تعیین میکند . قانون همچنین آثار حکم ناشی از عدم مطابقت با قانون اساسی را مشخص می نماید.

قوه قضائیه نیز زیر نظر وزیر دادگستری که ناظر بر اجرای قانون مدنی است، فعالیت می کند و وزارت دادگستری عملکرد دادگاهها و قضات را سازماندهی و نظارت می کند. قوانین قضایی این کشور کاملاً  بر اساس اصول و مبانی اسلامی تعیین شده است.

بر اساس قانون مصوب سال ۲۰۰۳ در مورد قضات، چند دسته دادگاه یا محاکم شامل دادگاه تشخیص ، دادگاه استیناف ، دادگاه بدوی و دادگاه شرعی می باشند.

ویژگیهای اجتماعی و فرهنگی و مذهبی:
جمعیت :

آمارمنتشره از سوی شورای برنامه ریزی در آذرماه ۱۳۸۳ و بر اساس سرشماری نمونه ای سال ۲۰۰۴ ، جمعیت قطر را ۷۴۴۰۲۹ نفر اعلام کرد، از این تعداد کمتر از ۳۰% قطری و مابقی را مهاجرین خارجی از کشورهای مختلف شامل هندیها با جمعیتی حدود ۱۷۰ هزار نفر بیشترین تعداد خارجیهای و پاکستان ، بنگلادش ، ایـران ، نپـال ، فیلیپین ، مصـر ، سوریه، یمـن ، لبنان و ….. تشکیل می دادند. حدوداً بیست هزار ایرانی عمدتاً کارگر در قطر ساکن هستند.
دوحه پایتخت قطر با جمعیت ۳۳۹۸۴۷ نفر سکنه ، حدوداً ۴۵% از جمعیت کشور را در خود جای داده است. شهرهای دیگر قطر عبارتند از : الریان ( در غرب دوحه با جمعیتی حدود ۲۷۲۸۶۰ نفر )، الخور ( در ۵۷ کیلومتری شمال دوحه با جمعیتی در حدود ۳۱۵۴۷ نفر ) ، ام سعید (در ۴۵ کیلومتری جنوب دوحه با جمعیتی در حدود ۱۲۶۷۴ نفر ) ، دخان (در ۸۴ کیلومتری غرب دوحه ) ، الشمال (در۱۰۷ کیلومتری شمال دوحه)، الزباره (در ۱۰۵ کیلومتری غرب دوحه) ، الوکره ، ام صلال و الجمیله. شایان ذکر است درحالیکه در آمار رسمی تعداد جمعیت قطر در سال ۲۰۰۶ حدود ۸۸۵۳۵۹ نفر اعلام شده بود، آخرین نتایج سرشماری سازمان آمار قطر جمعیت این کشور بیش از یک میلیون و ششصد هزار نفر است که کمتر از یک سوم آن قطری هستند.
بر اساس برنامه ریزیهای صورت گرفته برای افزایش جمعیت بومی و همچنین ورود کارگران خارجی پیش بینی می شود تا سال ۲۰۱۵ این رقم به سه میلیون نفر افزایش یابد.
درحالیکه با افزایش قیمتهای جهانی نفت و افزایش فراوان در آمدهای ناشی از فروش گاز و نفت از سوی دولت قطر، بطور رسمی به درآمد سرانه بالاتر از ۶۸ هزار دلار در سال ۲۰۰۷ اشاره شده، اما اطلاعات بانک جهانی رقم درآمد سرانه قطر را رقمی بین ۵۳ تا ۵۷ هزار دلار برآورد کرده است.

پرچم ملی :
پرچم قطر دارای دو رنگ سفید و عنابی است که ۹ فلش این دو رنگ را از یکدیگر متمایز ساخته است.

مذهب :

۹۵ درصد جمعیت قطر را مسلمانان تشکیل می دهند. اخیراً ایراد خطبه های نماز جمعه به زبان انگلیسی در برخی از مساجد شهر دوحه برگزار می شود.  نخستین کلیسای کاتولیک اخیراً در شهر دوحه برای پیروان مسیحیان کاتولیک که اغلب از اتباع هند و فیلیپین و و کشورهای غربی هستند، افتتاح شد و طرح ساخت هفت کلیسای دیگر نیز در دست بررسی است.

آب و هوا  :

کشور نیمه بیابانی قطر دارای تابستان بسیار گرم و مرطوب هستند که بعضاً درجه حرارت آن به بالاتر از ۴۶ درجه سانتیگراد می رسد و دارای پائیز وزمستان های معتدل ( بین ۲۰-۱۰ درجه سانتی گراد ) است. میزان بارندگی این کشور کم ( حدود ۱۲۰ میلی متر در سال ) است. آب زیرزمینی در قطر مناسب شرب یا کشاورزی نیست، لذا آب مصرفی این کشور توسط دستگاههای آب شیرین کن و واردات آب از سایر کشورها تأمین می شود.

زبان رسمی :
زبان رایج در این کشور عربی است ولی زبان انگلیسی نیز بعنوان زبان دوم در جامعه قطر بویژه در مدارس و دانشگاهها تکلم می شود. علاوه بر آن زبانهای اردو و فارسی در بین بخشی از مردم رواج دارد.