اعلان ایران در ۵ ژانویه ۲۰۲۰ مبنی بر اینکه دیگر خود را به محدودیت ها در برنامه هسته ای تعیین شده در برجام متعهد نمی داند، چشم انداز پیشروی ایران به سمت ایجاد زیرساخت های مورد نیاز برای تولید سلاح های هسته ای در آینده نزدیک و حملات نظامی ایالات متحده یا اسرائیل برای متوقف کردن ایران را در پی داشتند. اگرچه اطلاعیه ایران چنین سناریویی نگران کننده را در پی داشته و برجام را یک قدم به نابودی نهایی آن نزدیک تر کرده، اما دست کم در حال حاضر بروز یک بحران هسته ای در این سطح بسیار بعید است.
به گزارش مدار شرقی، اعلان ایران در ۵ ژانویه ۲۰۲۰ مبنی بر اینکه دیگر خود را به محدودیت ها در برنامه هسته ای تعیین شده در برجام متعهد نمی داند، چشم انداز پیشروی ایران به سمت ایجاد زیرساخت های مورد نیاز برای تولید سلاح های هسته ای در آینده نزدیک و حملات نظامی ایالات متحده یا اسرائیل برای متوقف کردن ایران را در پی داشتند. اگرچه اطلاعیه ایران چنین سناریویی نگران کننده را در پی داشته و برجام را یک قدم به نابودی نهایی آن نزدیک تر کرده، اما دست کم در حال حاضر بروز یک بحران هسته ای در این سطح بسیار بعید است.
به نوشته بروکینگز، ایالات متحده و سایر کشورهای علاقمند باید برای ممانعت از تحقق این سناریو، درصدد ترغیب ایران به صرف نظر از بازسازی سریع زیرساخت های هسته ای برآیند و مانع از کاهش زمان نزدیکی ایران به تولید سلاح های هسته ای شوند. به ویژه، آنها باید برای دستیابی به یک توافق موقت با ایران تلاش کنند که در برابر تسهیل برخی تحریم ها، مانع از پیشرفت هسته ای ایران شود. چنین توافقی همچنین می تواند عوامل بازدارنده از مشارکت و تعامل مفید در مساله هسته ای را کاهش دهد و پلی به مذاکره بر سر توافقنامه رسمی مبتنی بر تجدید نظر برجام و شاید حتی دیگر مسائل مورد اختلاف ایران و ایالات متحده شود.
آخرین گام از ۵ گام
عقب نشینی ایران از تعهدات برجامی غیرمنتظره نبود. ایران از ماه مه ۲۰۱۹ هر دو ماه یک قدم در عقب نشینی از تعهدات خود در توافق هسته ای برداشته و قابلیت هسته ای خود به ویژه در زمینه غنی سازی را احیا کرده است. ایران در توجیه این عقب نشینی، آن را واکنشی به خروج دولت ترامپ از برجام در ماه مه ۲۰۱۸، از سر گیری تحریم های ایالات متحده که پس از حصول برجام به تعلیق در آمده بودند و کمپین «اعمال فشار حداکثری»، خوانده است. ایران در هر مرحله عقب نشینی اعلام کرده که در صورت بازگشت ایالات متحده از رویکرد کنونی آن و تسهیل تحریم ها، آماده بازگشت کامل به تعهدات هسته ای است.
گام های اولیه ایران در عقب نشینی از برجام در سال ۲۰۱۹، گام هایی نسبتا ساده و آشکارا با هدف ممانعت از تحریک طراحی شده بودند. نادیده گرفتن سقف ذخایر اورانیم غنی شده و آب سنگین، افزایش اندک سطح غنی سازی و نگه داشتن آن زیر ۵درصد، نادیده گرفتن محدودیت های تحقیق و توسعه برای سانتریفیوژهای پیشرفته از جمله گام های قبلی ایران در عقب نشینی از برجام بودند. گامی که به طور عمده تحریک آمیزترین عقب نشینی ایران از توافق هسته ای قلمداد می شود، از سرگیری غنی سازی اورانیوم در تاسیسات زیرزمینی فردو است چرا که این تاسیسات پیشتر مخفی بوده و واشنگتن و دیگران تصور می کردند که هدف از ساخت آن تولید پنهانی اورانیوم در سطح لازم برای تولید اسلحه بوده است. اما این مرحله تا اندازه زیادی نمادین بود چون شمار محدود سانتریفیوژهایی قابل استقرار در فردو در قیاس با شمار بالای سانتریفیوژهای قابل نصب در مرکز غنی سازی اصلی ایران در نطنز ناچیز است.
یک هدف مهم برجام افزایش «زمان دستیابی»، زمان لازم برای تولید اورانیوم غنی شده در سطح مورد نیاز برای تولید یک سلاح هسته ای، است. برجام با کاهش قابل توجه شمار سانتریفیوژهای عملیاتی، اجازه فعال ماندن سانتریفیوژهای ناکارآمد نسل اول، کاهش شدید ذخایر اورانیوم غنی شده، متوقف کردن غنی سازی ۲۰درصدی و موافقت با غنی سازی کمتر از ۵درصدی و محدود کردن تحقیقات و توسعه برای بیشتر سانتریفیوژهای کارآمد، مدت زمان دستیابی را از حدود ۲ تا ۳ ماه به حدود ۱۲ ماه افزایش داد. گام هایی که ایران در سال ۲۰۱۹ در عقب نشینی از تعهدات خود برداشته، این امکان را برایش فراهم آورده تا به تدریج زمان دستیابی را کاهش دهد.
قدمی که ایران در ۵ ژانویه از آن خبر داد، پنجمین گام در یک سری اقدامات ایران در ۸ ماه گذشته در کاهش محدودیت های برجامی به شمار می رود. در بیانیه منتشر شده توسط کابینه دولت ایران آمده است که این کشور دیگر هیچ محدودیتی را در «حوزه عملیاتی» از جمله شمار سانتریفیوژها، سطح غنی سازی، ذخایر مواد غنی شده و تحقیقات و توسعه برای خود قائل نخواهد شد. طبق این بیانیه، برنامه هسته ای ایران در آینده نه بر مبنای محدودیت ها که مطابق «نیازهای فنی کشور» اداره می شود. این بیانیه به طور گسترده «گام نهایی» در کاهش تعهدات برجامی ایران خوانده می شود.
در حالی که بیانیه کابینه تقریباً در همان زمان صادر شد که رهبران ایران در حال انتقام گرفتن از آمریکا به خاطر حمله هدفمند به ژنرال قاسم سلیمانی، رهبر نیروی قدس بودند و به همین دلیل به عنوان بخشی از تلافی ایران، همگرایی زمانه JCPOA به چشم می خورد. اعلام و تهدید تلافی جویانه عمدتاً تصادفی بود. پیش از ترور ژنرال سلیمانی، انتظار می رفت که ایران ۵ مورد دیگر از اقدامات هسته ای را در ۵ ژانویه یا حدود ۵ ژانویه فاش کند. سخنگوی وزارت امور خارجه ایران عباس موسوی در اوایل روز اظهار داشت که تصمیماتی درباره “گام پنجم” قبلاً قبل از ترور گرفته شده، اما با توجه به “وضعیت فعلی” مشخص شده است که “امشب در یک نشست مهم ایجاد می شود”. مشخص نیست که گام پنجم ایران تا چه حد از آنچه در ابتدا برنامه ریزی شده بود، فراتر رفته است.
اگرچه انتشار بیانیه دولت ایران درست در همان زمانی بود که رهبران این کشور وعده انتقام ترور سردار قاسم سلیمانی، فرمانده نیروی قدس، از ایالات متحده را داده بودند و از این رو، به طور عمده بخشی از اقدامات تلافی جویانه ایران قلمداد می شود، اما این همزمانی تا اندازه زیادی تصادفی بود. پیش از ترور سردار سلیمانی هم انتظار می رفت که ایران در تاریخی در حوالی ۵ ژانویه یک گام دیگر در کاهش محدودیت های برجامی بردارد. عباس موسوی، سخنگوی وزارت امور خارجه، ساعات اولیه آن روز اعلام کرد که تصمیم درباره «گام پنجم» پیش از ترور سردار سلیمانی گرفته شده، اما برای مدنظر قرار گرفتن «شرایط کنونی»، جلسه مهمی برگزار شده و «برخی تغییرات» داده خواهد شد. هنوز معلوم نیست که گام پنجم ایران با برنامه اولیه آن چقدر تفاوت دارد.