رابطه هویت ملی با هویت مذهبی و قومی در عراق

هویت ملی را می‌توان مجموعه گرایش‌ها و نگرش‌های مثبت نسبت به عوامل و عناصر و الگوهای هویت‌بخش و یکپارچه کننده در سطح یک کشور خواند که به‌عنوان یک واحد سیاسی عمل می‌کند.در کشور عراق دو گروه قومیتی عرب و کرد زندگی می‌کنند اختلافات بسیار عمیقی در میان آن‌ها وجود دارد و در درون این اقوام، سنی‌های متعادل و افراطی، شیعیان و دو حزب کرد اختلاف‌هایی باهم دارند.

به گزارش مدار شرقی، مرکز مطالعات صلح، گفت‌و‌گویی را برای بررسی بیشتر رابطه هویت ملی با سایر هویت‌های عراقی با «عماد زندی» کارشناس عراقی انجام داده است که در ادامه می‌خوانیم.

 

بحث هویت ملی در عراق کنونی تا چه حدی دارای اهمیت است؟

 

در ۱۲ سال پیش بحثی به نام من کی هستم و بحران هویت را در مورد عراق اندیشکده ای آمریکایی در مورد ایران ترکیه و.. انجام می‌دادند و می‌گفتندعراق جامعه منسجم و یکپارچه نیست.بنابراین می‌توانیم این کشوررا تجزیه و تقسیم کنیم. در آن دوره بسیاری در اندیشه آن نبودند، اما اکنون اهمیت یافته است و اکنون تجزیه و تقسیم کشورهای و مقتدر پیرامون اسرائیل مطرح است و بعد از لیبی، سوریه، عراق کشورهای دیگری نیز در نظر است.

 

در یک دهه هویت‌های مختلف عراقی چه رابطه‌ای باهم داشتند؟

 

این نقشه توسط آمریکایی‌ها در عراقدر جریان افتاد. این روابط قبلا خیلی خوب بود و شیعیان، سنی‌ها و کردهادر کنارهم خوب بودند. اما بعد از اشغال عراق توسط آمریکایی‌ها مشکلات در این حوزه دامن گیر عراق شد و کردها اعتمادی به شیعیان عراق ندارند و سنی ‌ها هم به کردها و شیعیان چنین نگاهی دارند. بنابراین این چالش نقش مهمی در وضعیت کنونی عراق دارد.

 

هویت‌های قبیله‌ای و مذهبی  چه نقشی در ساختارهای مذهبی فرهنگی عراق دارند؟

 

هویت‌های قبیله‌ای و مذهبی ریشه دو ریشه اساسی دارد. یکی از این امر به حکومت عثمانی ‌ها برمی‌گردد. والی عثمانی عراق معمولاً ضعیف بود و به فکر باج گرفتن و مالیات گرفتن از ملت مستضعف عراق بود و معمولاًحکومت مرکزی که ضعیف گردد حکومت‌های قبیله‌ای و عشیره‌ای بروز و ظهور می‌یابد و مقتدرتر می‌گردند. در این‌ بین این امر خیلی اوج گرفته است چرا که حکومت مرکزی خیلی ضعیف است مردم به دنبال هویت‌های محلی و قبیله‌ای هستند. همچنین هویت‌های مذهبی به زمانی اشغال انگلیس ها برمی‌گردد که شیعیان قیام کردند. این امر به کینه‌ای بدل شد و تصمیم گرفتند که حکومت در دست شیعیان نباشند و تبعیضی مذهبی در عراق اوایل قرون گذشته رخ داد. اکنون حکومت عراق ظاهراً در دست شیعیان است و این امر باعث شده است سنی ها این مسئله را قبول نکنند و بگویند ما ده‌ها سال قبل بر این کشور حکومت می‌کردیم. این امر هم از دلایل آشفتگی عراق است.

 

وضعیت هویت مذهبی و مذاهب در عراق تا چه حدی خطرناک است؟

 

به خاطر دخالت‌های غربی‌ها به‌ویژه آمریکایی‌ها و عربستان مسائل اختلافات و شکاف‌های مذهبی و..پر رنگ‌تر شده است. هدف کلی تجزیه و تقسیم عراق است.

 

وضعیت ملی‌گرایی در عراق کنونی چگونه است؟

 

با توجه به آشفتگی اوضاع عراق و نابسامانی مردم عراق به دلیل خدمات و …. اکنون هیچ کسی به دنبال این مسئله نیست. جامعه به دنبال خدمات اساسی مانند آب، برق و … است. در واقع اوضاع آشفته است و اگر حکومت قوی و مقتدری تشکیل گردد می توان مد نظر باشد. اکنون گرایشات مختلف مذهبی، قومی، قبیله‌ای و عشیره‌ای است و سکولارها هم فعالیت می‌کنند.

در این بین بعثی‌ها ها سکولار قوم گرا هستند. اما قوم گرایان با ملی گرایان اختلاف دارند و قوم گرایان میگویند ما عرب هستیم و دوست داریم حکومت مرکزی عربی تشکیل دهیم. لذا نمی‌توانیم بگوییم بعثی‌ها در جامعه کنونی عراق هیچ نقشی دارند و عملا نقشی در حد ۱۰ تا ۱۵ درصد یا کمتر و بیشتر دارند.

 

رابطه جریان‌های شیعی با فرقه گرایی و ملی‌گرایی در عراق کنونی چگونه است؟

 

اصولاً سکولارها ملی گرا هستند، ولی همان گونه که مشخص است است اقلیت هستند و فعالیتشان تا اندازه است که تعداد کرسی‌های آنها در مجلس عراق است. این کرسیها خیلی محدود است و جریان صدری‌ها و اکثریت آنها هم شیعه ولی ملی گرا هستند.

 

نسبت پان عربیسم با فرقه گرایی ملی‌گرایی در عراق کنونی چگونه است؟

 

از دیدگاه سنی‌های عراق می‌گویند ما از قوم عرب هستیم ودوست داریم عراق متحد با دیگر کشورهای عربی باشد؛ اما شیعیان چنین نگرشی ندارند و هم سکولار و هم ملی گرا ودنبال قوم عرب در بین آنها هست. اما سنی‌های عراق اختلافی برای ملی‌گرایی با پان عربیسم قائل نیستند و ملی‌گرا با عرب گرا فرقی ندارد. اما شیعیان معتقدند هر چند شیعه هستند اما عراقی هستند و با اعراب هم کاری نداریم، اما به دنبال حکومت ملی مقتدریم.

 

ملی گرایان در عراق کنونی چه نگاهی به بازیگران منطقه‌ای و بین الملی دارند؟

 

به نظرم من اگر ملی‌گرایی قوی شود به خنثی شدن نقشه‌های تجزیه و تقسیم عراق کمک می‌کند. متاسفانه این امر خیلی ضعیف است و حکومت مرکزی قدرتمند نداریم و اگر حکومت خوب و مرکزی خوبی داشته باشیم و به ملی‌گرایی کمک کند به نفع وحدت کل کشور عراق است. درواقع ملی‌گرایی امری مثبت تلقی مشود به شرطی که به تعصب و افراطی گری منتهی نشود و فرقه گرایی به‌ نوعی امری منفی است.

 

سکولارها معتقدند با ایران رابطه خوبی ندارند و احساس می‌کنند نقش ایران در عراق منفی است. دلیل این امر تحریک بعثی‌ها است و نگرش منفی آنها به ایران موجب شده است چنین امری داشته باشند. این به زمان جنگ و بعد از آن داشته است و از قوم فارس و ایرانی متنفر هستند. آنها به خاطر مخالفت با ایران فکر می کنند اگر رابطه خوبی با امریکا داشته باشند نتیجه مثبتی خواهد داشت.

 

ملی‌گرایی در عراق کنونی چه پیامدهای و آثار مثبت و منفی دارد؟

 

در حد اعتدال برای وحدت کشور خوب است.