دریا بودن یا نبودن؛ امضای تاریخی برای پایان به جدال چندین ساله خزر

نه دریا نه دریاچه: بزرگ ترین پهنه آبی جهان از یک «وضعیت حقوقی ویژه» برخوردار خواهد شد. پس از بیست سال گفتگو، روسیه، ترکمنستان، آذربایجان، قزاقستان و ایران اقدام به امضای کنوانسیونی در خصوص آب‌های مورد اختلاف نمودند. پای مالکیت ذخایر گرانبهای سوخت آن در میان است.

مدار شرقی: یک دریا یا یک دریاچه؟ نه این و نه آن. پس از بیش از بیست سال گفتگوی بی حاصل ترکمنستان، آذربایجان، روسیه، ایران و قزاقستان به توافقی در خصوص وضعیت «دریا»ی خزر دست یافتند. رهبران پنج کشور ساحلی اقدام به امضای کنوانسیونی در شهر بندری آکتائو نمودند. نورسلطان نظربایف، رئیس جمهور قزاقستان و میزبان این نشست آن را «یک رویداد تاریخی» خواند.

به نوشته روزنامه ایتالیایی «لارپوبلیکا» گریگوری کاراسین، معاون وزیر خارجۀ روسیه خبر داد که دریای خزر از یک «وضعیت حقوقی ویژه» برخوردار خواهد بود: نه دریا و نه دریاچه خواهد بود. به عقیدۀ کرملین، به موجب توافق مزبور بخش اعظم دریای خزر به عنوان یک پهنۀ مشترک قلمداد می شود لیکن بسترهای دریایی و ذخائر موجود در زیر بستر دریا میان پنج کشور مزبور تقسیم می شود. ولادیمیر پوتین، رئیس جمهور روسیه چنین اظهارنظر کرد: «تاریخ ساز خواهد بود» و در خصوص همکاری بیشتر نظامی میان تمامی کشورهای حاشیۀ دریای خزر ابراز امیدواری کرد.

فقط صبحت از یک جدال لغوی نبود. پای مالکیت ذخائر سوخت بسیار ارزشمند آن در میان بود: میادین ۵٠ میلیارد بشکه ای نفت و ٣٠٠ هزار میلیارد مترمکعبی گاز طبیعی. چنانچه خزر به عنوان دریا تعریف می شد اگر چه بسته بود، آب های آن بر اساس «اصل خط میانی» که شامل تمامی نقاط دارای مسافت مساوی با ساحل تقسیم بندی می شد. اما چنانچه به عنوان دریاچه تعریف می شد، پنج کشور ساحلی یک «سهم» مساوی داشتند و در اینجا قزاقستان ضرر می کرد و به نفع ایران بود.

مسألۀ چندین سالۀ وضعیت دریای خزر، بزرگ ترین پهنۀ بستۀ آبی در جهان از سال ١٩٩١ ادامه دارد. یعنی از زمانی که چهار کشوری که از فروپاشی اتحاد شوروی پدید آمدند یعنی ترکمنستان، آذربایجان، روسیه و قزاقستان به همراه ایران بر سر آب های شور آن دچار اختلاف شدند. نشست آکتائو پنجمین نشست از سال ٢٠٠٢ به شمار می آید. از زمان فروپاشی اتحاد جماهیر شوروی تا به امروز بیش از ۵٠ جلسه در سطح وزیران و کارشناسان تشکیل گردید. ترکمنستان تصمیم گرفت به افتخار این توافق روز ١٢ اوت را «روز دریای خزر» اعلام کند.