خرید تاریخ در شب حراج باران

پویا دبیری مهر _ شاید روزی که میرعماد در دو سال پایانی عمرش در حال خلق اثر خوشنویسی در سال ۱۰۲۰ هجری قمری بود فکرش را هم نمی کرد که صدها سال پس از او در تهران و در نخستین حراج آثار خط و خوشنویسی اثرش رکود دار همه ی آثار شود و با مبلغی گزاف به فروش رسد.
این اتفاق نه فقط برای میرعمادِ حسنی بلکه برای دیگر بزرگان خط و خوشنویسی نیز در شب خرید تاریخِ خط و در بارانی از پول با نام “حراج باران” تکرار شد.
تهران،سعادت آباد.هتل اسپیناس ساعت حدود ۶ عصر.دیگر خورشید غروب کرده بود و هوای نیمه خنک پاییزی بر بام شمال غربی تهران وزیدن گرفته بود و انگار آرامشی در آسمان حکمرانی می کرد اما روی زمین، دل در دل ۲۰۰ نفری که در سالن حراج باران بودند نبود.در سالن انتظار چهره های مطرح خوشنویسی دیده می شد و بر خلاف حراج تهران و حراج ملی که پیش تر برگزار شده بود و چهره های هنری و بازیگران و حتی فوتبالیست ها اقدام به خرید آثار هنری می کردند این جا وضع طور دیگری بود.
وزن تخصصی و علمی کار آنقدر بالا بود که گاهی حتی خود حرفه ای های خط و خوشنویسی نیز برای خرید یک اثر شور و مشورت می کردند و بعد تصمیم برای خرید می گرفتند.سفرای کشورهای اسلامی و نیز اساتید برجسته خط و خوشنویسی،نگارگران و نیز مجموعه دارانی که خود صاحب فن و طالب آثار و گنجینه دار بودند نیز برای حراج نام نویسی کرده بودند و با ظاهری آراسته خود را به سعادت آباد رسانده بودند و آنهایی که همیشه در این گونه مراسم ها همیشه مخفی هستند و تمایلی به نمایش خود ندارند نیز یا نماینده خود را فرستاده بودند یا تلفنی برای خرید اقدام کردند.
گالری ترانه باران که متولی برگزاری نخستین حراج تخصصی آثار خط و خوشنویسی ایرانی اسلامی با نام حراج باران است وضع و اوضاع را در شان و وجاهت خط ترتیب داده بود.سالنی با هیبت و فضایی شیک برای نمایش آثار را طراحی کرده بود و به جای انتخاب یک بازیگر یا چهره ی سینمایی از یک اهل فن برای اجرای مراسم دعوت کرده بود.مجری برنامه شهرام شکیبایی بود که در ۴۴ سالگی تجربه ی اجرای حراج خط را هم در کارنامه خود ثبت می کرد تا در اوج پختگی،در مسیری گام بگذارد که کمتر کسی شجاعت ورود به آن را دارد.او خود اما به واسطه ی دست داشتن در ادبیات و شعر با این وادی آشناتر از هر مجری دیگری بود.کت و شلوار ایتالیایی سفید بر تن کرده بود تا تضادی رنگ واره با استیج مراسم پیدا کند و از این باب که “چکش زن” در حراج نقش قاضی را در دادگاه دارد،بیشتر در کانون توجهات بود.
کلامش را که آغاز کرد،توضیح داد که آثار از قیمت های کمینه آغاز می شوند و آثار زیر ۲۰ میلیون تومان با مضرب یک میلیون افزایش پیدا می کنند و همینطور آثار بالای ۲۰ میلیون با دو میلیون دو میلیون و آثار بالای ۵۰ میلیون هر بار ۵ میلیون به مبلغ آن اضافه می شود تا جایی که دیگر خریداری نداشته باشد و آخرین نفر صاحب آن اثر شود.
اولین اثر تابلوی “بسم الله الرحمن الرحیم” علی شیرازیبود که با فراخوان مجری روی سن آورده شد.این خطکه در سال ۱۳۸۹ خلق شده با قیمت تخمینی ۱۸ تا ۲۰ میلیون تومان در حراج شرکت و با قیمت ۲۱ میلیون تومان در اولین دوره حراج باران چکش خورده.
تابلوی عبدالصمد صمدی نیز به عنوان دومین اثر با قیمت تخمینی ۱۰ تا ۱۲ میلیون تومان در حراج شرکت داده شد و با قیمت ۱۴ میلیون تومان در اولین دوره حراج باران چکش خورد.هر بار که یک اثر از سوی مشتریان و مجموعه داران حاضر در سالن به قیمت نهایی می رسید و خریداری می شد،شهرام شکیبا چکش خوش دست قهوه ای رنگ خود را به گوشه ی تریبون سفید رنگ سالن می زد به نشانه قطعی شدن فروش اثر.
دیگر آثار مربوط به یدالله کابلی خوانساری با قیمت ۲۲ میلیون تومان بود.همچنین تابلوی “برو ای گدای مسکین” اثر علی تن با قیمت ۱۲ ملیون تومان و خوشنویسی علی اکبر گلستانه با قیمت ۲۰ میلیون تومان، آثار بعدی بودند که در این حراج چکش خوردند.
اما هر چه حراج جلوتر می رفت هم حساسیت کار بالا می رفت هم تقریبا آثار قدمایی تر و گران تر خودنمایی می کردند.در ادامه این حراج چهار تابلو در سایزهای کوچک و در یک مجموعه متصل به محمد رضا کلهر با قیمت نهایی ۴۴ میلیون تومان چکش خورد که قیمت پایه این تابلو ۴۰ الی ۴۵ میلیون تومان تخمین زده شده بود.همچنین اثری از میرزا آقاجان پرتو اصفهانی که مربوط به سال ۱۲۷۸ بود با قیمت تخمینی ۴۰ تا ۴۵ میلیون در حراج وارد شد و با قیمت ۴۲ میلیون تومان به فروش رسید.
حالا یک ساعت از حراج گذشته بود و از میان ۶۶ اثر حاضر در حراج فقط ۷ اثر فروش رفته بود و این یعنی آغازی برای یک حراج بزرگ و موفق.این بار مجری برنامه که مدیریت سالن را کاملا به دست گرفته بود با اشاراتی به ادبیات فارسی و جزییات اثر تسلط خود را برای اجرای حراج خط به رخ می کشید.اثر بعدی که شکیبا برای نمایش به روی سن فراخواند،مربوط بود به میرزا کوچک اصفهانی هم به اوایل قرن نوزدهم بر می گردد و با احتساب قیمت کمینه ۱۰ تا ۱۵ میلیون تومان در حراج شرکت داده شد و با قیمت ۱۰ میلیون تومان به فروش رسید.
نکته جالب در قیمت آثار،پایین بودن این قیمت ها بود.اتفاقی که به گفته سیده محبوبه کاظمی دولابی،رییس این حراج و بنیانگذار و مدیر گالری ترانه باران برای تقویت اقتصاد هنر و حمایت از هنرمندان رخ داده است و اقدام و عملی است در راستای اقتصاد مقاومتی در حوزه هنر.چیزی که در خرید آثار خارجی نیز خود را نشان داد و خریداران ایرانی به خرید آثار خارجی اقبالی نشان ندادند.

یک نقاشی خط مربوط به دوره عثمانی از مصطفی الکریدی اثر بعدی بود که با قیمت ۸ تا ۱۰ میلیون تومان وارد حراج شد و بدون خریدار در گنجینه حراج محفوظ ماند.اما اثر بعدی مربوط به تابلو خط کار معروف ایران،علیرضا اسکندری بود که قیمت آن بین ۱۲ تا ۱۵ میلیون تومان بود و در نهایت با قیمت ۲۰ میلیون تومان فروخته شد.
اما آنجا که نام غلامحسین امیر خانی و اثرش آمد،انگار شوری به سالن آمد.تابلوی او با این شعر خوشنویسی شده بود که شهرام شکیبا هم توضیح کاملی درباره این بیت داد.
با مدعی بگوی که ما خود شکسته ایم/ محتاج پنجه نیست که با ما در افکنی.
انگار برخی آثار مکث بیشتری می طلبید و به همین خاطر تمرکز بر روی آنها بیشتر بود.این اثر استاد امیرخانی با قیمت ۳۲ میلیون تومان به فروش رسید و قیمت کمینه آن ۲۰ میلیون تومان بود.
همچنین اثراثر محمد کاشانی آزاد با قیمت ۱۰ میلیون تومان و نقاشی خط مهرناز قربان‌پور با قیمت ۶ میلیون تومان، آثار بعدی بودند که در این حراج چکش خوردند.
اما این فقط خریداران که شماره حراج را در سالن در دست داشتند،نبودند که قصد خرید می کردند،بلکه خریداران پشت خطوط تلفنی هم در جریان مستقیم کار قرار می گرفتند.گاه با نماینده های خود تماس می گرفتند و گاه خودشان مستقیم پشت خط تلفن صحبت می کردند.یکی از آثاری که تلفنی فروخته شد،نقاشی خط سالار احمدیانبود که با قیمت تخمینی ۲۰ تا ۲۵ میلیون وارد حراج شده بود و با قیمت ۴۰ میلیون تومان به خریداری ایتالیایی فروخته شد. اثر ذبیح الله لولویی مهر هم با قیمت، ۱۶ میلیون تومان چکش خورد.

نکته جالب مربوط به نبود خریدار برای خرید خط کوفی بود.پیش از آن اما اثر نفیسی از عونی نقاش اوغلو هنرمند ترکیه‌ای برای چکش خوردن با قیمت پایه ۴۵ تا ۵۰ وارد حراج شد که با قیمت ۴۸ میلیونتومان چکش خورد.تابلویی با خط کوفی مربوط به قرن دوم هجری با قیمت تخمینی ۴۰ تا ۴۵ میلیون تومان بدون خریدار ماند و به گنجینه حراج بازگشت.
تابلوی علی اصغر موسوی مربوط به دوره قاجار هم با قیمت پایه ۵۰ تا ۶۰ میلیون تومان به قیمت ۵۰ میلیون تومان فروخته شد.
قرآن کریم نفیسی در قطع جیبی که متعلق به یکی از پسران وصال شیرازی است با قیمت ۴۰ تا ۴۵ میلیون تومان در حراج به نمایش در آمد و ۴۰ میلیون تومان چکش خورد.مجری برنامه توضیح داد که شاهان و پادشاهان و حاکمان برای اینکه از هر خطر و گزندی در امان بمانند،این قرآن های جیبی را که کتابت می شده است در جیب می گذاشتند و همراه داشتند.
دیگر اثر حراج مربوط به تابلوی “انا اعطیناک الکوثر” علی تبریزی مربوط به دوره قاجار با قیمت پایه ۴۰ تا ۴۵ میلیون تومان به قیمت ۷۰ میلیون تومان به فروش رسید.
نقاشی خط مدرن محمود زنده‌رودی که با قیمت تخمینی ۳۰تا ۳۵ میلیون تومان در حراج به نمایش در آمد با قیمت ۶۵ میلیون تومان به فروش رسید و یکی از آثاری بود که قیمت آن قابل توجه بود اما خبری از رکورد با قیمت بالا تا اینجای حراج نبود.
مجری برنامه همینطور که ریتم حراج را تند تر می کرد در میانه ی توضیحاتش گاه در گوشی خود با اتاق فرمان هم ارتباط داشت تا از قیمت مشتریان تلفنی هم با خبر شود.چند اثر دیگر با سرعت بیشتری چکش خوردند.اثر عباس اخوین با قیمت ۱۸ میلیون، تابلوی حسین نجفی با قیمت ۱۲ میلیون، “سوره حمد” حببیب رمضان‌پور ۱۴ میلیون، تابلوی “بسم الله الرحمن الرحیم” رسول مرادی ۱۱ میلیون، نقاشی خط علیرضا سعادتمند ۱۲ میلیون تومان دیگر آثار بودند که در حراج چکش خوردند.
اینبار نوبت به رکورد زنی تاریخی حراج باران رسید.شعری از شیخ بهایی با خط مبدع نستعلیق یعنی میرعماد روی این اثر نقش بسته بود.خط میرعماد در زمان زندگانیش نه تنها در ایران و دربار صفویبلکه در دربار گورکانیان هند و پادشاهان عثمانی نیز آوازه‌ای بلند پایه داشت. گفته می‌شود که خط او را در زمان زندگیش با طلا معاوضه می‌کردند و درهنگام مرگ از ثروتمندترین مردان ایران بوده چنانچه خانه‌اش را وزیر وقت نتوانست بخرد.
رکورد زنی اثر میرعماد برای نخستین بار در تاریخ حراج
اثر میرعماد با قیمت تخمینی ۸۰ تا ۹۰ میلیون تومان در حراج شرکت داده شد اما پیشنهادها به صورت تصاعدی بالا رفت تا جایی که روی عدد ۶۰۰ میلیون تومان ایستاد و نفس های حبس شده رها شد و صدای تشویق حاضرین سکوت سالن را شکست.حالا دیگر حراج باران دارای رکود شده بود.این نخستین بار بود که اثری از میرعماد در حراج آثار هنری به فروش می رسید.
پس از چکش خوردن اثر میرعماد دو اثر از وصال و وقار شیرازی در یک قاب با قیمت ۲۴ میلیون تومان و تابلوی میرزا حسن خوانساری که از دوره قاجار باقی مانده بود با قیمت ۴۵ میلیون تومان چکش خورد.
اما اثری از محمد حسین شیرازی از دوره قاجار هم با قیمت تخمینی ۱۸۰ تا ۲۰۰ میلیون تومان وارد حراج شدکه در نهایت با قیمت ۴۲۰ میلیون تومان چکش خورد.این اثر بعد از اثر میرعماد یکی دیگر از رکوردهای حراج باران بود.
همچنین تابلوی درویش عبدالمجید طالقانی با قیمت ۱۵ میلیون تومان در این حراج چکش خورد و نوبت به اثر علی شیرازی رسید که با قیمت تخمینی ۴۰ تا ۴۵ میلیون تومان وارد حراج شده بود و در نهایت با قیمت ۹۵ میلیون تومان چکش خورد.
اثر میرزا احمد نیریزی با قیمت ۱۹ میلیون تومان، تابلویی از هنرمند لبنانی مثنی العبیدی به قیمت ۸ میلیون، اثر “حمد” علی اشرف صندوق آبادی که در سال ۱۳۸۴ به خط نستعلیق نوشته شده بود با قیمت ۱۲ میلیون تومان به فروش رفت.نکته جالب این بود که مجری برنامه بدون مکث زیاد با خواندن سه شماره از یک تا سه خیلی سریع آثار را می فروخت.
خطاطی فتحعلی واشقانی فراهانی با قیمت ۱۶ میلیون ، نقاش‌خط محمدرضا توابی با قیمت ۸۰ میلیون تومان، اثر میرزا غلامرضا اصفهانی که در سال ۱۲۸۸ ه.ق به تصویر در آمده بود به قیمت ۳۰ میلیون تومان، نقاشی خط سالار احمدیان با قیمت ۳۷ میلیون، اثر دیگری نوشته شده با خط کوفی متعلق به قرن دوم هجری ۴۰ میلیون تومان، اثر مهدی موسوی جواهر قلم با قیمت ۷۰ میلیون تومان، خطاطی رضا مافی با قیمت ۲۰ میلیون تومان، دو تابلوی عباس بغدادی و محمد باقر شریفیان به ترتیب ۱۲ و ۱۴ میلیون تومان آثار دیگری بودند که به فروش رسیدند.
همچنین اثر سید محمد اِحصایی با قیمت ۱۵ میلیون تومان، قلمدان لاکی دوره قاجار به قیمت ۱۶ میلیون تومان، دو اثر میرزا محمد حسین(عماد الکتاب) و محمد علی شیرازی هر دو با قیمت ۱۵ میلیون تومان دیگر آثاری بودند که چکش خوردند.
وقتی نوبت به فراخواندن اثر خط کوفی منسوب به امام رضا (ع) که فقط ۶ اثر از آن موجود است رسید،شهرام شکیبا شعری از ثنایی غزنوی خواند:آنچه به دلبر و دلدار منصوب است برای ما محبوب است/ وین را حرمی است در خراسان دشوار تو را به محشر آسان.وی توضیح داد که در حراج ملی دو سال پیش یک قطعه از آن ۹۰ میلیون تومان به فروش رسیده است.این اثر به خط کوفی منسوب به امام رضا (ع) با قیمت تخمینی ۴۰ تا ۴۵ میلیون تومان وارد شد که در نهایت ۴۰ میلیون تومان چکش خورد.
اثر محمود کاشانی از دوره قاجار نیز به قیمت ۵۰ میلیون تومان فروخته شد.دو تابلوی عبدالرحیم و فتح الله افسر که با قیمت تخمینی ۱۸ تا ۲۲ میلیون تومان وارد حراج شدند در نهایت ۱۸ میلیون تومان چکش خوردند.
تابلوی “یا مقلب القلوب” نصرالله افجه ای دیگر اثری بود که با قیمت تخمینی ۱۱۰ تا ۱۳۰ میلیون تومان وارد حراج شد و با قیمت ۱۱۰ میلیون تومان فروخته شد.
اثر احمد پیله چی به قیمت ۱۰ میلیون، تابلوی محمد رضا پژند ۱۱ میلیون تومان، نقاشی خط جعفر علی سروی با قیمت، ۱۳ میلیون دیگر آثاری بودند که در این حراج چکش خوردند. در ادامه دو اثر از میرزا اسدالله شیرازی و رضا رینه ای با قیمت تخمینی ۵۰ تا ۶۰ میلیون تومان در حراج شرکت داده شده و به ترتیب ۵۰ و ۱۴۰ میلیون تومان چکش خوردند.
آثار محمد حسین اصفهانی و سلطان محمد خندان که مربوط به دوره قاجار و قرن دهم بود با قیمت تخمینی ۴۵ تا ۵۰ میلیون تومان در حراج به نمایش در آمد و به ترتیب ۶۵ و ۴۰ میلیون تومان فروخته شدند. اثر سید محمد بقا با قیمت به قیمت ۱۵ میلیون تومان، نقاشی خط محمد رحیم همدانی از دوره قاجار با قیمت ۸۰ میلیون تومان، نقاشی خط حسن زرین قلم مربوط به سده سیزدهم به قیمت ۷۰ میلیون تومان، خطاطی میر علی مربوط به دوره صفوی با قیمت ۲۵ میلیون، تابلوی محمد بن جلالی الحسینی با قیمت ۱۳ میلیون تومان در حراج باران چکش خوردند.
این حراج با اثر الحمدلله علی کل حال که متعلق به محمد علی قربانی بود با قیمت ۹ میلیون تومان چکش خورد.در پایان حراج شهرام شکیبا عدد نهایی این حراج را پشت تریبون اعلام کرد.دو میلیارد و ششصد میلیون تومان اثر در حراج باران به فروش رسید.
ماراتن سه روزه حراج باران که از روز چهارشنبه ۷ مهر ماه با نمایش آثار آغاز شد در شامگاه جمعه نهم مهرماه در حالی به کار خود پایان داد که در ۴ ساعت نفس گیر ۶۶ اثر به حراج گذاشته شد.شب که به آخر خود نزدیک می شد نخستین حراج خط و خوشنویسی هم هم پای او پایان یافت.